Сұрақ-жауап бөлімі

Қазақстан Республикасы Конституциясының 1-бабының 1-тармағында Қазақстан Республикасы өзін зайырлы, ашық және құқықтық мемлекет ретінде орнықтыратыны көрсетілген. Осы тұрғыдан алғанда, «зайырлы» ұғымы мемлекеттің дін саласында ашық әрі құқықтық саясат ұстанатынын білдіреді.

Зайырлылық азаматтардың діни сеніміне құрметпен қарауды, әр адамның діни сенімде болу немесе болмау құқығын мойындауды, сондай-ақ діни бірлестіктердің мемлекет саясатына тікелей араласпау қағидатын қамтиды.

Негізгі мәні

• Мемлекет барлық азаматқа діни көзқарасына қарамастан тең қарайды.
• Азаматтың ар-ождан және наным-сенім бостандығы қорғалады.
• Дін мемлекеттен бөлек болғанымен, қоғам өмірінен шеттетілмейді.
• Қоғамдағы рухани және дүниетанымдық көптүрлілік заң аясында мойындалады.

Сондықтан зайырлылықты дінсіздік ретінде түсіну дұрыс емес. Зайырлылық құқықтық тәртіп, азаматтық теңдік және діни сенім бостандығы қатар сақталатын мемлекеттік қағидат болып саналады.

Әлемдік тәжірибеде мемлекет пен дін қатынасының әртүрлі үлгілері бар. Кейбір елдерде белгілі бір дінге немесе конфессияға мемлекеттік мәртебе беріледі. Ал зайырлы үлгіде мемлекет пен дін бөлек болады және ешбір діни ұйым мемлекеттік биліктің қызметін атқармайды.

Зайырлы мемлекеттің негізгі қағидаттары

• Ар-ождан бостандығы сақталады.
• Мемлекет азаматтармен қарым-қатынаста олардың діни көзқарасына емес, азаматтық-құқықтық мәртебесіне сүйенеді.
• Барлық діндер мен діни бірлестіктер заң алдында тең болады.
• Мемлекет ішкі және сыртқы саясатында діни-теологиялық қағидаттарды басшылыққа алмайды.
• Мемлекеттік құқық пен діни нормалардың қолданылу аясы бір-бірінен ажыратылады.

Зайырлы мемлекет діни бірлестіктердің ішкі ісіне заң бұзылмаған жағдайда араласпайды. Сонымен қатар діни бірлестіктер де мемлекеттік міндеттерді орындамайды және мемлекеттік билік қызметін өз мойнына алмайды.

Осылайша, зайырлы мемлекет әртүрлі діни сенімдегі және діни сенімде емес азаматтардың бейбіт қатар өмір сүруіне құқықтық жағдай жасайды.

Дін мемлекеттік саясат пен қоғам азаматтарының рухани өмірінде маңызды орын алатын факторлардың бірі. Ол қоғамда реттеушілік, жұбаныштық, қарым-қатынастық және тәрбиелік қызмет атқарады.

Діни сенім бостандығы нені қамтиды?

• Адамның жеке өзі немесе басқалармен бірге қандай да бір дінді ұстану құқығы.
• Ешбір дінді ұстанбау құқығы.
• Діни сенімді еркін таңдау және оны заң аясында білдіру құқығы.
• Дінге көзқарасына байланысты кемсітілмеу құқығы.

Қазақстан Республикасының азаматтары дінге деген көзқарасына қарамастан экономикалық, саяси, әлеуметтік және мәдени өмірдің барлық салаларында тең құқықтарға ие.

Сонымен бірге азаматтар дінге деген көзқарасына қарамастан заң алдында бірдей жауапты. Заңда көрсетілген жағдайларды қоспағанда, діни сенімді себеп етіп азаматтық міндеттерді орындаудан бас тартуға болмайды.

Соңғы уақытта қоғамда діндарлықтың сыртқы көрінісіне ғана басымдық беріп, ұлттық дәстүрге жат киіну үлгілерін ұстанатын азаматтар кездесіп жүр. Мұндай құбылыстар кейде шетелдік уағызшылардың немесе жергілікті мәдениетке сәйкес келмейтін діни түсініктердің ықпалымен қалыптасады.

Қазақ дәстүріндегі негізгі ерекшелік

• Қазақ әйелдері күнделікті тұрмыста көбіне ашық түсті маталарды пайдаланған.
• Бас киімдер жас ерекшелігіне, мәртебесіне және салт-дәстүрге сай таңдалған.
• Қара жамылу және бет-жүзді толық тұмшалау қазақтың дәстүрлі киім мәдениетіне тән болмаған.

Киімге қатысты жалпы талаптар

• Киім көзге еріксіз түсетіндей тым ашық, дабыралы болмауы керек.
• Дене көрінетіндей жұқа болмауы керек.
• Дене пішімін айқындайтындай тым тар болмауы керек.
• Әйелдің бет-жүзі, білезіктен төмен екі қолы және тобықтан төмен бөлігі ашық қалуы мүмкін деген дәстүрлі түсінік бар.

Осыған байланысты қара түсті киімді міндетті діни талап ретінде көрсету дұрыс емес. Діндарлық сыртқы бейнемен ғана өлшенбейді. Ол адамның иманы, әдебі, ниеті, қоғамға пайдасы және заң мен дәстүрге құрметімен де көрінеді.

Қазақстан Республикасында діни әдебиеттерді, діни мазмұндағы өзге де ақпараттық материалдарды және діни мақсаттағы заттарды әкелу, шығару және тарату қолданыстағы заңнамамен реттеледі.

Тарату тәртібі

• Діни әдебиеттерді тарату жергілікті атқарушы органдар айқындаған арнайы тұрақты үй-жайларда жүзеге асырылады.
• Діни әдебиеттерді ғибадат үйлерінде таратуға болады.
• Көшелерде, қоғамдық орындарда, оқу орындарында немесе рұқсат етілмеген жерлерде таратуға жол берілмейді.

Діни мазмұндағы материалдарды Қазақстан Республикасының аумағына коммерциялық мақсатта әкелу кезінде олардың мазмұнына дінтану сараптамасы жүргізілуі мүмкін. Сараптама материалдардың экстремизмді, діни алауыздықты немесе заңнамаға қайшы идеяларды насихаттамайтынын анықтау үшін қажет.

Жеке тұлғалар жеке пайдалану мақсатында діни әдебиеттерді шектеулі көлемде ғана әкеле алады. Қолданыстағы тәртіп бойынша әрбір атаудан айына бір реттен аспайтын мөлшерде екі данаға дейін діни әдебиет алып кіруге рұқсат етіледі.

Қазақстан Республикасы азаматтарының шетелдік діни оқу орындарында білім алуы қолданыстағы заңнама талаптарына сәйкес жүзеге асырылады. Бұл бағытта уәкілетті мемлекеттік органдар мен Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы бірлесіп жұмыс жүргізеді.

Ұсынылатын бағыттар

• Мысыр, Түркия, Ресей және Өзбекстан елдеріндегі беделді діни және теологиялық жоғары оқу орындары.
• «Әл-Азхар» университеті, Стамбул университеті, Мармара университеті, Анкара университеті сияқты оқу орындары.
• Нежметтин Ербакан университеті, «Хасеки» институты, Ресей ислам университеті, Мәскеу ислам институты және басқа оқу орындары.

Қазақстанда да діни білім алуға қажетті жағдайлар жасалған. Елімізде ҚМДБ-ға қарасты медресе-колледждер мен жоғары діни білім беретін оқу орындары жұмыс істейді. Олар болашақ дін қызметкерлері мен теологтарды даярлайды.

Жастардың діни көзқарасы дұрыс қалыптасуы үшін ең алдымен отандық діни білім беру ұйымдарында білім алып, кейін қажет болған жағдайда ұсынылған шетелдік жоғары оқу орындарында оқуын жалғастыруы маңызды.